Czy sandały Birkenstock to dzieła sztuki? Niemiecki sąd najwyższy zdecyduje o przyszłości kultowego obuwia

10.01.2025

Czy sandały marki Birkenstock można uznać za dzieła sztuki? Niemiecki Federalny Trybunał Sprawiedliwości (BGH, czyli odpowiednik polskiego Sądu Najwyższego) zajmie się tą kwestią w związku z pozwem producenta obuwia przeciwko firmom kopiującym kultowe modele. Decyzja może nie tylko wpłynąć na przyszłość ochrony wzornictwa w Europie, ale także wyznaczyć nowe standardy dla branży modowej i projektowej.

Kultowe sandały Birkenstock jako dzieła sztuki?

Birkenstock, znany niemiecki producent obuwia zdrowotnego z ponad 200-letnią tradycją, wystąpił na drogę sądową, aby uzyskać ochronę prawną dla swoich modeli: „Arizona” (sandały z dwoma szerokimi paskami), „Madrid” (model z jednym paskiem), „Gizeh” (z charakterystycznym paskiem między palcami) oraz „Boston” (klapki typu clog). Producent twierdzi, że charakterystyczny design tych produktów sprawia, że konsumenci od razu kojarzą je z marką Birkenstock, co czyni je istotnym elementem tożsamości firmy.

Problem polega na tym, że firma zaniedbała wcześniejszą rejestrację tych wzorów jako znaków towarowych lub wzorów przemysłowych. W efekcie jedyną drogą prawną ochrony pozostało uznanie sandałów za dzieła sztuki użytkowej i objęcie ich ochroną praw autorskich.

Czym jest ochrona praw autorskich?

Prawa autorskie chronią twórcze dzieła, które są efektem działalności intelektualnej człowieka. W przypadku dzieł sztuki użytkowej, takich jak meble czy obuwie, ochrona jest możliwa, jeśli produkt wykazuje oryginalność, a jego projekt nie jest ograniczony jedynie przez funkcjonalność. W praktyce oznacza to, że produkt musi mieć pewną wartość artystyczną, wykraczającą poza zwykłą użyteczność.

Decyzje sądów niższych instancji

W tej sprawie zdania są podzielone. Sąd Okręgowy w Kolonii uznał, że sandały Birkenstock można traktować jako dzieła sztuki użytkowej, i przyznał im ochronę. Natomiast Wyższy Sąd Krajowy (Oberlandesgericht Köln) odrzucił to stanowisko, stwierdzając, że design butów wynika głównie z funkcjonalnych potrzeb, a nie z artystycznej ekspresji. W uzasadnieniu stwierdzono, że „sztuka zaczyna się od idei, a design od zadania do wykonania”.

Precedensy z innych krajów

Próby uzyskania ochrony praw autorskich dla przedmiotów codziennego użytku nie są nowością w Europie. Na przykład w Holandii ochroną objęto charakterystyczne podeszwy butów, we Włoszech legendarny model Moon Boot, a we Francji – sandały marki Havaianas. W każdym przypadku kluczowym czynnikiem było wykazanie, że projekt posiada wartość artystyczną i oryginalność, wykraczającą poza techniczne ograniczenia.

Dlaczego ochrona praw autorskich jest istotna?

W przypadku uzyskania ochrony praw autorskich sandały Birkenstock będą chronione przez 70 lat od śmierci projektanta. To znacznie dłużej niż w przypadku ochrony wzorów przemysłowych, które w Unii Europejskiej obowiązują maksymalnie przez 25 lat. Dodatkowo ochrona praw autorskich nie wymaga wcześniejszej rejestracji, co może być dużą korzyścią dla firmy.

Co na to konkurencja?

Jednym z pozwanych w tej sprawie jest niemiecka firma Tchibo, znana w Polsce głównie z oferty kawy, ale również z szerokiego asortymentu produktów codziennego użytku. Tchibo twierdzi, że design sandałów Birkenstock nie spełnia wymogów niezbędnych do uzyskania ochrony praw autorskich. W opinii firmy modele te nie wykazują wystarczającej „wysokości twórczej”, czyli elementów artystycznych, które mogłyby kwalifikować je jako dzieła sztuki.

Co zdecyduje Federalny Trybunał Sprawiedliwości?

Decyzja BGH będzie miała znaczące konsekwencje zarówno dla Birkenstocka, jak i całej branży projektowej. Jeśli sąd uzna, że sandały spełniają kryteria ochrony praw autorskich, może to otworzyć drogę dla innych producentów do ubiegania się o podobną ochronę dla swoich produktów. Jednocześnie producenci inspirowani istniejącymi wzorami będą musieli zachować większą ostrożność, aby uniknąć naruszenia praw autorskich.

Ikoniczny design czy zwykły produkt?

Sprawa Birkenstock to także debata o granicy między sztuką a użytkowością. Czy przedmioty codziennego użytku, takie jak obuwie, mogą być traktowane jako dzieła sztuki? Birkenstock twierdzi, że tak, wskazując na unikalność swojego designu, który od lat 60. XX wieku zdobywa zarówno zwolenników, jak i krytyków. Przeciwnicy tego stanowiska uważają jednak, że kluczowym kryterium powinna być funkcjonalność, a nie wartość artystyczna.

Wnioski dla polskich przedsiębiorców

Decyzja BGH może mieć istotne znaczenie także dla polskich firm, zwłaszcza tych, które działają na rynku mody i designu w Unii Europejskiej. Warto pamiętać, że ochrona własności intelektualnej, w tym praw autorskich, jest kluczowa w budowaniu marki i zapobieganiu nieuczciwej konkurencji. Polscy producenci powinni szczególnie dbać o rejestrację wzorów przemysłowych oraz świadomie zarządzać prawami autorskimi do swoich projektów.

Czy niemiecki sąd uzna sandały Birkenstock za dzieła sztuki? Odpowiedź na to pytanie poznamy już wkrótce, ale niezależnie od wyniku, sprawa ta przypomina, jak ważne jest zabezpieczenie prawne w świecie designu.

Wzór przemysłowy, użytkowy i patenty w Niemczech – definicje, różnice i wskazówki. Prawa własności intelektualnej jako klucz do sukcesu w innowacji.